Khi người làm nông học cách chung sống thay vì tìm cách tiêu diệt
— ◆ —
Trong nông nghiệp, con người thường có xu hướng chia mọi thứ thành hai phía rất rõ ràng: thứ có lợi thì giữ lại, thứ gây hại thì phải loại bỏ. Một chiếc lá bị cắn, một con sâu xuất hiện hay một cây bắt đầu có dấu hiệu suy yếu thường ngay lập tức được xem là vấn đề cần xử lý. Phản ứng quen thuộc nhất là tìm một giải pháp đủ mạnh để tiêu diệt tác nhân gây hại càng nhanh càng tốt. Nhưng càng làm nông nghiệp, Mecrop càng nhận ra rằng tự nhiên không vận hành theo cách đơn giản như vậy. Côn trùng không chỉ gồm những loài phá hoại cây trồng, cây bệnh cũng không đơn thuần là một thất bại của người nông dân. Mỗi biểu hiện xuất hiện trong farm đều là một phần của hệ sinh thái, đồng thời là một tín hiệu cho thấy điều gì đó đang diễn ra trong đất, trong cây và trong môi trường canh tác.
Tại hệ thống Mecrop FarmS và các farm mẫu đang được vận hành, chúng tôi vẫn nhìn thấy rất nhiều loài côn trùng sinh sống mỗi ngày. Có những loài bò trên mặt đất, những loài đậu dưới tán lá, những con nhện giăng tơ giữa các luống rau, ong và bướm ghé qua khi cây ra hoa, cùng nhiều sinh vật nhỏ bé mà đôi khi chúng tôi không biết chính xác tên gọi của chúng. Farm hữu cơ không phải là một nơi hoàn toàn không có côn trùng. Ngược lại, sự hiện diện của nhiều nhóm sinh vật khác nhau cho thấy nơi đó vẫn còn những điều kiện sống mà tự nhiên có thể chấp nhận. Một hệ thống chỉ còn cây trồng và không có bất kỳ sinh vật nào khác chưa chắc là một hệ thống khỏe mạnh; đôi khi đó chỉ là một không gian đã bị kiểm soát đến mức gần như không còn đời sống sinh học.
Điều này không có nghĩa rằng mọi côn trùng đều vô hại hoặc người làm nông có thể đứng nhìn khi cây trồng bị phá hoại. Trong tự nhiên có loài thụ phấn, loài phân giải vật chất hữu cơ, loài săn mồi, loài ký sinh, loài chỉ đi ngang qua và cũng có những loài có thể gây thiệt hại lớn khi mật độ của chúng vượt khỏi giới hạn cân bằng. Nhưng một loài xuất hiện không đồng nghĩa với việc nó phải bị tiêu diệt tận gốc. Sự có mặt của nó trước hết cho người nông dân biết rằng môi trường hiện tại đang phù hợp với điều kiện sống và sinh sản của loài đó. Nếu quần thể tăng lên quá nhanh, câu hỏi quan trọng không chỉ là dùng gì để diệt, mà còn là điều gì trong hệ thống đã tạo cơ hội cho chúng phát triển mạnh đến như vậy.
Có thể cây đang dư dinh dưỡng, đặc biệt là đạm, khiến mô lá trở nên mềm và hấp dẫn hơn đối với côn trùng chích hút. Có thể mật độ trồng quá dày làm tán cây ẩm lâu, không khí khó lưu thông và tạo điều kiện cho bệnh phát triển. Có thể bộ rễ đã suy yếu vì đất bí, úng hoặc mất cân bằng dinh dưỡng. Cũng có thể hệ sinh thái đã thiếu những loài thiên địch vốn giúp kiểm soát quần thể gây hại. Khi chỉ nhìn thấy con sâu trên lá, người ta dễ tin rằng con sâu là nguyên nhân duy nhất. Nhưng nhiều khi nó chỉ là phần cuối của một chuỗi vấn đề đã bắt đầu từ đất, nước, cách bón phân hoặc phương pháp quản lý farm.
Vì vậy, tại Mecrop, cây bệnh không bị xem như một kẻ thù cần che giấu. Cây bệnh là một lời cảnh báo. Màu lá thay đổi, thân cây yếu, bộ rễ kém phát triển hay một loại côn trùng xuất hiện với mật độ bất thường đều đang nói với người làm nông rằng hệ thống đã lệch khỏi trạng thái cân bằng ở đâu đó. Nếu chỉ xử lý phần biểu hiện bên ngoài, chúng ta có thể làm triệu chứng biến mất trong một thời gian nhưng chưa chắc đã giải quyết được nguyên nhân. Một vấn đề bị đẩy lùi hôm nay có thể quay lại vào vụ sau, đôi khi dưới một hình thức khác và khó kiểm soát hơn.
Triết lý của Mecrop không phải là chiến đấu với tự nhiên. Chúng tôi không muốn biến farm thành một chiến trường, nơi con người phải giành chiến thắng bằng cách loại bỏ tất cả những sinh vật không phục vụ trực tiếp cho mục tiêu sản xuất. Chúng tôi chấp nhận rằng côn trùng, nấm, vi khuẩn và nhiều nhóm sinh vật khác là một phần không thể thiếu của môi trường canh tác. Chúng có thể cạnh tranh, gây tổn thương cho cây, nhưng đồng thời cũng tham gia vào những mối quan hệ giúp hệ sinh thái duy trì sự sống. Điều Mecrop tìm kiếm không phải một farm hoàn toàn không có sâu bệnh, mà là một farm có khả năng giữ những biến động ấy trong giới hạn mà cây trồng vẫn có thể phát triển khỏe mạnh.
Chung sống hòa hợp không có nghĩa là phó mặc. Khi mật độ sinh vật gây hại đe dọa đến cây trồng, người nông dân vẫn phải hành động. Nhưng thay vì bắt đầu bằng mong muốn tiêu diệt tận gốc, chúng tôi ưu tiên điều chỉnh lại môi trường. Mật độ cây có thể cần được giảm xuống. Độ ẩm và chế độ tưới phải được kiểm tra. Dinh dưỡng cần được cân đối lại. Những cây quá yếu hoặc đã trở thành nguồn lây lan có thể cần được loại bỏ khỏi khu vực sản xuất. Các biện pháp cơ học, sinh học và những giải pháp được phép sử dụng trong canh tác hữu cơ được áp dụng có chọn lọc, đúng thời điểm và đúng mức cần thiết. Mục tiêu là đưa hệ thống trở lại trạng thái ổn định, không phải hủy diệt toàn bộ một loài chỉ vì nó gây ra thiệt hại trong một thời điểm.
Đây là một lựa chọn khó hơn so với việc tìm một sản phẩm mạnh và xử lý ngay lập tức. Cách làm này đòi hỏi người nông dân phải quan sát nhiều hơn, ghi chép kỹ hơn và chấp nhận rằng đôi khi một phần sản lượng có thể bị ảnh hưởng. Trong nông nghiệp thương mại, mỗi kilogram rau đều liên quan đến chi phí, doanh thu và khả năng vận hành của farm. Khi nhìn thấy cây bị sâu cắn, áp lực tìm cách cứu toàn bộ sản lượng là điều rất thật. Nhưng nếu vì lợi nhuận trước mắt mà sử dụng những giải pháp đi ngược với nguyên tắc hữu cơ hoặc tạo ra rủi ro cho người tiêu dùng, thì thành công ấy không còn phù hợp với lý do Mecrop bắt đầu làm nông nghiệp.
Mecrop không đặt tiền bạc và lợi nhuận cao hơn đạo đức nghề nghiệp của người làm nông tử tế. Lợi nhuận là điều cần thiết để một doanh nghiệp tồn tại, trả lương cho người lao động, duy trì trang trại và tiếp tục đầu tư cho những phương pháp tốt hơn. Nhưng lợi nhuận không thể là lý do để đánh đổi sự an toàn của thực phẩm, sức khỏe của đất hay niềm tin của khách hàng. Một sản phẩm đẹp hơn nhưng được tạo ra bằng những phương pháp mà người sản xuất không dám công khai không phải là điều Mecrop hướng đến. Chúng tôi muốn những gì được làm trên farm có thể được giải thích, ghi chép và kiểm chứng một cách minh bạch.
Các sản phẩm được tạo ra tại Mecrop được canh 100% hữu cơ tuân thủ theo tiêu chuẩn Organic VN, không sử dụng bất kỳ hóa chất độc hại nào trái với nguyên tắc mà chúng tôi đã lựa chọn. Rau Ròm Organic không cần phải hoàn hảo theo kiểu mọi chiếc lá đều giống nhau và không có bất kỳ dấu vết nào của tự nhiên. Một vài vết cắn nhỏ đôi khi là bằng chứng rằng xung quanh cây vẫn còn sự sống. Điều quan trọng là sản phẩm phải được kiểm soát về chất lượng, được thu hoạch và xử lý đúng quy trình, đồng thời bảo đảm những tiêu chuẩn an toàn mà Mecrop đã cam kết với người tiêu dùng. Hữu cơ thật không có nghĩa là bỏ mặc cây cho sâu bệnh; hữu cơ thật là bảo vệ cây bằng những phương pháp không phản bội sức khỏe của người ăn và môi trường sống.
Trong một hệ sinh thái tự nhiên, không có loài nào tồn tại hoàn toàn độc lập. Côn trùng gây hại là nguồn thức ăn của những loài săn mồi. Nấm và vi khuẩn phân giải những vật chất mà cây không còn sử dụng. Cây yếu có thể trở thành nơi tập trung sâu bệnh, nhưng cũng giúp người làm nông nhận ra phần nào của hệ thống đang cần được điều chỉnh. Nếu chúng ta tiêu diệt mọi thứ chỉ vì chưa hiểu hết vai trò của chúng, chúng ta có thể vô tình loại bỏ cả những mắt xích giúp hệ thống tự cân bằng. Khi đó, farm càng sạch bóng sinh vật, con người càng phải thay thế nhiều chức năng tự nhiên bằng đầu vào và sự can thiệp liên tục.
Đó không phải là con đường Mecrop muốn đi. Chúng tôi muốn tạo ra một môi trường canh tác nơi cây trồng, đất, nước, vi sinh vật, côn trùng và con người cùng tồn tại trong những giới hạn phù hợp. Sẽ có những thời điểm hệ thống mất cân bằng. Sẽ có cây không đạt chất lượng thu hoạch. Sẽ có những đợt sâu bệnh khiến người làm nông phải làm việc nhiều hơn và chịu một phần tổn thất. Nhưng chúng tôi chấp nhận điều đó như một phần của nghề, thay vì cố che giấu hoặc tìm cách đổi lấy sản lượng bằng mọi giá.
Canh tác hữu cơ không phải con đường dễ dàng. Nó đòi hỏi người làm nông phải chấp nhận rủi ro cao hơn, quan sát kỹ hơn và chịu trách nhiệm lớn hơn với từng quyết định. Khi không sử dụng những giải pháp tiêu diệt nhanh và rộng, chúng tôi phải hiểu sâu hơn về vòng đời của sinh vật, thời điểm chúng phát triển, điều kiện khiến chúng bùng phát và khả năng tự phục hồi của cây. Điều này cũng buộc Mecrop phải liên tục cải tiến phương pháp, từ việc nuôi dưỡng đất, quản lý nước, lựa chọn mùa vụ, chủng loại đến mật độ trồng.
Chúng tôi không cho rằng bản thân đã đạt đến một trạng thái cân bằng hoàn hảo. Trong tự nhiên, cân bằng không phải là một điểm đứng yên mà là sự điều chỉnh liên tục giữa rất nhiều lực tác động. Hôm nay hệ thống có thể ổn định, nhưng thời tiết thay đổi, một loài côn trùng mới xuất hiện hoặc một sai lệch trong dinh dưỡng cũng có thể làm mọi thứ chuyển hướng. Vì vậy, người làm nông phải luôn quan sát, học lại và điều chỉnh. Sự khiêm tốn trước tự nhiên không khiến người nông dân yếu đi; nó giúp chúng ta cẩn trọng hơn trước mỗi quyết định có thể ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống.
Mecrop tin rằng khách hàng sẽ cảm nhận được những giá trị ấy không chỉ qua lời kể, mà qua chính sản phẩm họ sử dụng. Giá trị của một gói rau không chỉ nằm ở hình thức đẹp hay giá bán. Phía sau nó là cách người trồng đã lựa chọn đối xử với đất, với sinh vật sống và với sức khỏe của người ăn. Khi khách hàng hiểu rằng sản phẩm được tạo ra mà không đặt lợi nhuận lên trên đạo đức nghề nghiệp, họ sẽ không chỉ mua một bó rau. Họ đang ủng hộ một cách làm nông nghiệp tử tế hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn với cộng đồng.
Mecrop không muốn xây dựng niềm tin bằng những lời tuyên bố quá đẹp. Chúng tôi muốn niềm tin được hình thành từ những việc diễn ra mỗi ngày trên farm: chấp nhận sự hiện diện của côn trùng thay vì tiêu diệt vô điều kiện, nhìn cây bệnh như một tín hiệu cần được lắng nghe, ưu tiên phục hồi trạng thái cân bằng của môi trường và từ chối những giải pháp có thể tạo ra lợi nhuận nhanh nhưng đi ngược với cam kết về hữu cơ và an toàn.
Côn trùng không phải lúc nào cũng là bạn, nhưng chúng cũng không phải kẻ thù cần bị xóa sổ. Cây bệnh không phải một điều đáng xấu hổ, mà là bài kiểm tra đối với khả năng quan sát và trách nhiệm của người làm nông. Khi biết lắng nghe những tín hiệu ấy, chúng ta không chỉ bảo vệ được một vụ rau mà còn hiểu hơn về cách cả hệ thống đang vận hành.
Chúng tôi tin rằng nông nghiệp tử tế không bắt đầu từ việc con người kiểm soát được bao nhiêu sự sống, mà từ cách chúng ta lựa chọn đối xử với sự sống khi nó không hoàn toàn phục vụ lợi ích của mình.
“Chúng tôi không canh tác để chiến thắng tự nhiên. Chúng tôi học cách chung sống, điều chỉnh và cùng tự nhiên tạo ra những sản phẩm hữu cơ an toàn cho sức khỏe cộng đồng.”
