Có những người thầy không đứng trên bục giảng, không viết giáo trình và cũng không trao cho chúng ta một tấm bằng nào. Muốn học từ họ, con người phải tự mình bước vào lớp học, quan sát đủ lâu và giữ được sự khiêm tốn để nhận ra rằng có những quy luật đã vận hành hàng triệu năm trước khi chúng ta xuất hiện. Với Mecrop, người thầy ấy là tự nhiên, còn một trong những lớp học vĩ đại nhất của tự nhiên chính là rừng.
Khi đứng trước một cây cổ thụ giữa rừng già, con người rất dễ cảm thấy mình nhỏ bé. Phía trên là những tầng tán cây đan vào nhau, phía dưới là rễ, lá khô, cành mục, nấm, côn trùng và vô số sinh vật mà mắt thường không thể nhìn thấy. Ánh sáng xuyên qua tán lá, nước thấm dần xuống đất, vật chất hữu cơ liên tục được tạo ra rồi phân hủy. Không ai điều hành khu rừng, không có lịch bón phân, không có một người đứng giữa rừng để quyết định cây nào phải lớn, chiếc lá nào được phép rụng hay sinh vật nào cần bị loại bỏ. Nhìn từ bên ngoài, khu rừng có vẻ tự do đến mức hỗn độn, nhưng nếu quan sát kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy nó được tổ chức bằng vô số mối quan hệ vô cùng chặt chẽ. Cây sống cùng đất, rễ cộng sinh với nấm, sinh vật sống tiếp nhận dinh dưỡng từ những vật chất đang phân hủy, còn cái chết của một thế hệ lại trở thành nền tảng cho sự sống của thế hệ tiếp theo.
Theo các đánh giá tài nguyên rừng toàn cầu của FAO, rừng hiện bao phủ gần một phần ba diện tích đất trên hành tinh và giữ vai trò quan trọng trong việc điều hòa nước, bảo vệ đất, lưu giữ carbon và duy trì đa dạng sinh học. Nhưng những con số ấy vẫn chưa diễn tả hết ý nghĩa của rừng. Rừng không chỉ là tập hợp của nhiều thân cây, cũng không đơn thuần là một vùng đất xanh để con người bảo tồn hoặc khai thác. Rừng là một hệ thống sống, trong đó mỗi thành phần đều có liên hệ với những thành phần khác. Một cây lớn nhìn có vẻ đứng độc lập, nhưng bên dưới mặt đất, bộ rễ của nó đang sống cùng một cộng đồng phức tạp gồm vi khuẩn, nấm và nhiều sinh vật đất. Nấm cộng sinh có thể giúp cây tiếp cận nước và một số chất dinh dưỡng khó hấp thu; đổi lại, cây cung cấp cho nấm nguồn carbon được tạo ra từ quá trình quang hợp. Đó không phải là một câu chuyện lãng mạn về việc mọi sinh vật luôn giúp đỡ nhau. Trong tự nhiên vẫn có cạnh tranh, giành giật không gian và nguồn sống. Nhưng chính những mối quan hệ vừa hợp tác, vừa cạnh tranh ấy tạo nên khả năng thích nghi của cả hệ sinh thái.
Từ khu rừng, Mecrop hiểu rằng một hệ thống khỏe mạnh không được tạo ra bằng một thành phần duy nhất. Không có một loại phân bón nào có thể thay thế toàn bộ đất, một chủng vi sinh nào có thể đảm nhiệm công việc của cả hệ sinh thái hay một công thức cố định nào phù hợp với mọi loại cây, mọi mùa vụ và mọi điều kiện thời tiết. Khi cây phát triển không tốt, nếu chỉ nhìn vào phần lá phía trên, người nông dân rất dễ tìm đến một giải pháp tức thời: bổ sung thêm dinh dưỡng, sử dụng một chế phẩm mạnh hơn hoặc tìm cách tiêu diệt sinh vật đang gây hại. Nhưng nếu nhìn cây như một phần của cả hệ thống, chúng ta sẽ đặt ra những câu hỏi khác. Đất có đang bị bí khí không? Độ ẩm có phù hợp với hoạt động của rễ và vi sinh vật không? Cây có đang dư dinh dưỡng khiến mô trở nên mềm yếu không? Mùa vụ hiện tại có tạo điều kiện cho sâu bệnh phát triển không? Và những biện pháp chúng ta đang sử dụng hôm nay sẽ để lại điều gì cho đất vào những vụ sau? Khi chỉ nhìn một triệu chứng, chúng ta thường tìm được một cách xử lý nhanh. Khi quan sát toàn bộ hệ thống, chúng ta mới có cơ hội tìm thấy nguyên nhân.
Một bài học khác của rừng nằm ngay dưới chân chúng ta. Một chiếc lá rụng xuống có thể đã kết thúc vai trò trên cành cây, nhưng nó chưa kết thúc vai trò trong hệ sinh thái. Lá, cành mục và các vật chất hữu cơ trên mặt đất sẽ trở thành thức ăn cho sinh vật đất, được phân giải, chuyển hóa và dần trả lại một phần dinh dưỡng cho đất. Trong rừng gần như không tồn tại khái niệm rác thải theo cách con người vẫn hiểu. Phần còn lại của một quá trình sẽ trở thành nguyên liệu cho một quá trình khác. Vật chất liên tục được tuần hoàn, không phải theo một vòng tròn hoàn hảo, mà qua rất nhiều con đường đan xen nhau. Đó cũng là lý do đất rừng có thể tiếp tục nuôi dưỡng cây cối trong thời gian dài mà không cần con người định kỳ mang phân bón đến.
Nông nghiệp lại thường vận hành theo chiều ngược lại. Con người gieo trồng, thu hoạch rồi mang phần lớn sinh khối ra khỏi ruộng. Nếu quá trình ấy lặp lại liên tục mà không có sự hoàn trả phù hợp, đất sẽ dần mất chất hữu cơ, cấu trúc suy yếu, khả năng giữ nước giảm và đời sống sinh học bên dưới cũng nghèo đi. Phân bón có thể cung cấp cho cây một số chất dinh dưỡng cần thiết trong từng thời điểm, nhưng phân bón không tự động tạo ra một nền đất khỏe. Vì thế, triết lý canh tác của Mecrop không bắt đầu từ câu hỏi phải bón gì để cây lớn thật nhanh, mà bắt đầu từ câu hỏi cần làm gì để đất có thể tiếp tục nuôi cây lâu dài. Đất cần được bổ sung vật chất hữu cơ, cần được bảo vệ trước nắng nóng và xói mòn, cần có độ ẩm phù hợp, có khoảng trống cho không khí và có môi trường để rễ cùng các sinh vật đất phát triển. Mecrop không chỉ nuôi một lứa rau cho lần thu hoạch trước mắt. Chúng tôi muốn phục hồi khả năng nuôi dưỡng sự sống của đất qua từng mùa vụ.
Rừng cũng dạy chúng tôi rằng tự nhiên không phải lúc nào cũng yên bình. Trong rừng vẫn có sâu bệnh, cây suy yếu, gió bão, cháy và những giai đoạn khô hạn. Cây chết là một phần của rừng, cũng như biến động là một phần của mọi hệ sinh thái. Sức mạnh của rừng không nằm ở việc ngăn chặn được tất cả những biến cố đó, mà nằm ở khả năng thích nghi và phục hồi sau biến cố. Khi một cây lớn ngã xuống, khoảng trống ánh sáng được mở ra cho cây non. Sau những xáo trộn, các loài tiên phong xuất hiện trước, dần thay đổi điều kiện đất và môi trường để những loài khác tiếp tục phát triển. Nhiều nghiên cứu về tái sinh tự nhiên cho thấy khi đất chưa bị hủy hoại hoàn toàn và những áp lực gây suy thoái được loại bỏ, hệ sinh thái có thể tự phục hồi với sức mạnh đáng kinh ngạc.
Bài học ấy có ý nghĩa rất lớn đối với nông nghiệp. Một hệ thống khỏe không phải là hệ thống không bao giờ xuất hiện sâu bệnh, cây yếu hay những vụ mùa không như kỳ vọng. Một hệ thống khỏe là hệ thống không sụp đổ ngay khi gặp biến động, có khả năng tự điều chỉnh và giảm dần sự phụ thuộc vào những biện pháp can thiệp mạnh. Nếu cây trồng chỉ có thể sống nhờ liên tục được con người bảo vệ, liên tục được kích thích và liên tục được chữa trị, rất có thể vấn đề không nằm riêng ở cây. Vấn đề nằm ở cách chúng ta đã thiết kế cả hệ thống xung quanh nó.
Tuy vậy, học từ rừng không có nghĩa là Mecrop muốn biến trang trại thành một khu rừng thu nhỏ. Rừng và trang trại có những mục tiêu rất khác nhau. Rừng không phải đáp ứng đơn đặt hàng, không phải thu hoạch đúng lịch, không cần tạo ra sản phẩm có kích thước tương đối đồng đều và cũng không phải bảo đảm sản lượng mỗi tuần. Một trang trại sản xuất thực phẩm phải đồng thời giải quyết rất nhiều yêu cầu thực tế như năng suất, an toàn, chi phí, nhân lực, thời gian và khả năng cung ứng ổn định. Vì thế, điều Mecrop học từ rừng không phải là hình thức bên ngoài, mà là những nguyên lý phía sau cách rừng vận hành. Chúng tôi học cách rừng bảo vệ mặt đất để hiểu giá trị của che phủ, học cách vật chất được tuần hoàn để giảm lãng phí và hoàn trả chất hữu cơ, học cách cây sống cùng sinh vật đất để không còn xem đất như một giá thể vô tri, học khả năng hồi phục của hệ sinh thái để xây dựng sức khỏe nội tại cho cây, thay vì chỉ chờ cây bệnh rồi mới tìm cách xử lý.
Canh tác thuận tự nhiên vì vậy không có nghĩa là buông mặc cây trồng cho tự nhiên quyết định. Ngược lại, nó đòi hỏi người làm nông phải quan sát nhiều hơn, hiểu sâu hơn và có kỷ luật hơn. Phải theo dõi đất, đọc được những biểu hiện của cây, hiểu sự thay đổi của thời tiết, ghi chép những gì đã làm và kiểm chứng hiệu quả thay vì chỉ dựa vào cảm giác. Người nông dân không đứng bên ngoài hệ sinh thái, cũng không có quyền kiểm soát tuyệt đối mọi thứ bên trong nó. Vai trò của người nông dân là tạo ra điều kiện phù hợp, giữ cho hệ thống không đi quá xa khỏi trạng thái cân bằng và can thiệp đúng lúc khi khả năng tự điều chỉnh của hệ thống chưa đủ. Làm ít hơn không đồng nghĩa với bỏ mặc. Can thiệp ít hơn chỉ có ý nghĩa khi chúng ta biết chính xác điều gì thật sự cần thiết.
Đó cũng là lý do triết lý của Mecrop luôn gắn với năm giá trị: Minh bạch, Đơn giản, Tôn trọng, Trách nhiệm và Kỷ luật. Minh bạch để mỗi sản phẩm có thể được kiểm chứng từ nguồn gốc và quá trình canh tác. Đơn giản để loại bỏ những thao tác, đầu vào và giải pháp không thật sự cần thiết. Tôn trọng để không xem đất, cây, người nông dân hay người tiêu dùng là những đối tượng có thể khai thác vô hạn. Trách nhiệm để mỗi quyết định không chỉ phục vụ một vụ mùa trước mắt mà còn tính đến sức khỏe của đất trong tương lai. Kỷ luật để những triết lý ấy không dừng lại ở lời nói, mà trở thành công việc được thực hiện đều đặn mỗi ngày trên farm.
Mecrop không tuyên bố rằng mình đã hiểu hết tự nhiên. Trái lại, càng làm nông nghiệp, chúng tôi càng nhận ra tự nhiên phức tạp hơn bất kỳ công thức nào con người có thể viết ra. Một biểu hiện trên lá có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Một phương pháp hiệu quả trong mùa này có thể cần được điều chỉnh khi thời tiết thay đổi. Một nền đất khỏe không thể được tạo ra bằng một lần bón phân, một sản phẩm hay một mẻ vi sinh. Vì vậy, hành trình của Mecrop không phải là hành trình chinh phục tự nhiên. Đó là hành trình học cách quan sát tốt hơn, đặt câu hỏi đúng hơn và hành động có trách nhiệm hơn.
Chúng tôi học từ rừng sự tuần hoàn, học từ đất sự kiên nhẫn, học từ cây khả năng thích nghi và học từ những lần thất bại sự khiêm tốn. Tự nhiên chưa từng đứng trước chúng tôi để giảng một bài học hoàn chỉnh, nhưng những bài học ấy vẫn hiện diện trong từng chiếc lá rụng, từng bộ rễ âm thầm phát triển và từng mầm cây vươn lên sau một mùa khắc nghiệt.
“Tự nhiên không phải đối tượng để Mecrop chinh phục. Tự nhiên là người thầy vĩ đại nhất mà chúng tôi lựa chọn đi theo.”
